De doos van Pandora

Tijd om eens terug te duiken in de oude mythologie. Een Griekse legende die misschien wel toepasselijk is op deze tijd waarin we ons afsluiten voor het coronavirus. Hepahaestus, de god van het smeden en het vuur, maakte een vrouw: Pandora. Het was een metalen beeld. Het beeld was zo mooi dat Zeus aan godin Athena vroeg om er adem in te blazen zodat het beeld levend zou worden. Zo ontstond Pandora. Alle goden gaven haar een geschenk: schoonheid, kracht, nieuwsgierigheid, wijsheid, enzovoort. Zeus gaf Pandora cadeau aan Epimetheus zodat hij met haar kon trouwen. Als huwelijksgeschenk kreeg ze een mooie doos, versierd met goud en edelstenen. De doos was op slot, maar Zeus gaf de sleutel aan Pandora en zei haar om de doos nooit te openen. Of ze haar gelukkig leven zou beëindigd worden. Pandora was nieuwsgierig en na verloop van tijd opende ze toch de doos. In één klap kwamen alle tegenslagen die je kon hebben uit de doos gevlogen: ziektes, pijn, kwaad, rampen, kortom alles wat je liever mijdt. Pandora kon de doos sluiten vooraleer hoop wegvloog. Soms wordt de hoop voorgesteld als een vogel.

De mensheid heeft dus enkel nog hoop. Na elke teleurstelling of tegenslag hopen wij altijd op iets beters. Dat kruist dan vaak ons pad, maar na verloop van tijd krijgen we terug een teleurstelling, waarna we opnieuw hopen op betere tijden. Hoop is wat ons recht houdt in moeilijke tijden. Je kan deze mythe ook anders interpreteren: eerst moet je al het negatieve dat je overkomen is loslaten vooraleer je terug hoop kan koesteren je leven een andere richting te geven.

Pandora geschilderd door John William Waterhouse (1896)

Overigens spreken wij onterecht over de doos van pandora: in het Grieks is dit pythos, wat kruik betekent. Erasmus vertaalde het Griekse woord pythos als doos, terwijl het kruik moest zijn (pyxis). Of hoe een foute vertaling een spreekwoord kan opleveren: de doos van pandora openen of een bron van ellende veroorzaken.

Merkwaardig hoe deze Griekse mythe enige gelijkenis vertoont met de christelijke zondeval doordat Eva in een appel beet. Of met de Middeleeuwse verhalen rond de zwanenridders waarbij een vrouw altijd naar de herkomst van de zwaanridder-haar echtgenoot- vroeg, alhoewel dit verboden was, waardoor de zwaanridder moest vertrekken. Het zijn altijd de vrouwen die hun nieuwsgierigheid niet kunnen bedwingen.

Coronavirus: de zwarte zwaan

Een jaar of twee geleden heb ik het boek ‘The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable’ van Nassim Nicholas Taleb gelezen. Taleb is een Amerikaans auteur, wetenschapper en voormalig derivatenhandelaar van Libanese afkomst. Voor zover ik weet is het boek nog niet vertaald.

Hij schreef dat als je enkel witte zwanen kent, je niet gelooft dat er een zwarte zwaan kan bestaan, totdat je er één ziet. Een zwarte zwaan bestaat uit 3 dingen:
– ze is onvoorspelbaar;
– ze zet de wereld op zijn kop en heeft een geweldige impact;
– nadat er de voorspelling is uitgekomen, wordt er een uitleg aan gegeven zodat wat er gebeurt minder uitzonderlijk is dan ze in werkelijkheid was.

Het voorkomen van een pandemie, had de auteur overigens voorspeld, zoals hij zelf in herinnering bracht via een tweet op 8/3/2020 (@nntaleb):

Misschien moeten we hoe de wereld en economie werkt toch volledig herdenken? Zodat er terug witte zwanen rondzwemmen in afwachting dat er een nieuwe zwarte zwaan komt.

Corona: de oplossing zit al in de naam

Het coronavirus. De naam vond ik merkwaardig: een corona is de hete atmosfeer rondom de zon en andere sterren die zich uitstrekt over miljoenen kilometers. We zien dit normaal niet, wel tijdens een zonsverduistering. Een lichtkrans. Wie geeft een virus nu een naam die verwijst naar een lichtkrans rond de zon?

Maar als je een corona alleen kan zien tijdens een zonsverduistering, dan geeft de naamgeving misschien iets te maken met het vroegere bijgeloof dat een zonsverduistering enkel maar onheil brengt. Wie geïnteresseerd is in voorbeelden, klik hier voor een historisch overzicht. Je kan deze tijd dan ook symbolisch bekijken: in deze duistere tijden (want zeg eens eerlijk, er is toch wel het één en ander dat beter kan in deze wereld), is het noodzakelijk te kijken naar het licht, naar de lichtkrans van de zon die we slechts kunnen zien in de duisternis.

Het woord corona wordt gebruikt voor verschillende dingen die iets omringen (bijv. bij mineralen, eicellen, ..). In het Latijn betekent het kroon. Want ja, een kroon op het hoofd van een koning die’uitverkoren’ is door God, is een teken dat hij verheven is boven de anderen. Lodewijk XIV had als bijnaam de zonnekoning: iedereen cirkelt rond een koning zoals planeten en sterren rond een zon. Een virus met een naam die dus zowel verwijst naar een kroon en de zon.

Foto Unsplash, Rick Meyers

Pandemieën bestaan al eeuwen lang. Iedereen kent wel de pest of de Spaanse griep, maar ook in de Romeinse tijd had je er: de Antonijnse plaag en de plaag van Cyprianus. Maar dit coronavirus, dat spant de kroon.

Wellicht denk je nu ongeduldig: wanneer lees ik iets dat verwijst naar deze titel, nl. het antwoord op het coronavirus zit in de naam? Wel, dat zal ik je de oplossing nu maar vertellen, vooraleer je defintief wegklikt. Corona is een stralenkrans rond de zon. Wat is nu de oplossing voor deze periode? Ik zie vier dingen:
1. Solidair zijn dus alle maatregelen naleven. Solidair is afkomstig van het Latijnse ‘in solidum’, wat ‘voor iedereen’ betekent, maar ‘sol’ betekent ook zon (cfr. het Franse soleil). De zon schijnt voor iedereen, verbondenheid. Sol Invictus was, een Romeinse zonnegod en de beschermheilige van de soldaten (let op de sol). Dus dit gevecht kunnen we alleen maar winnen als we solidair zijn.
2. Jezelf opsluiten in eenzaamheid met je familie, gezin. Solitude, la solitudine. Opnieuw sol, zon want er is maar één zon, zoals je maar één gezin hebt.
3. Onvermijdelijk word je geconfronteerd met jezelf, met vragen, angsten. Het is dé periode om na te denken wat je werkelijk wilt. Wat je hart doet tikken, waarvan ben je bezield? De zoektocht naar je ‘soul‘: je ziel. Soul, sol. Wat is het verband tussen zon en ziel, denk je nu wellicht? De woorden lijken op elkaar, dat is alles. In Egypte vertrokken gestorven zielen in een boot van de zonnegod Ra naar de onderwereld waar een oordeel over hen ging geveld worden zodat ze eventueel herboren konden worden. Ik ben zeker dat een aantal lezers na deze periode een soort van ‘hergeboorte’ zullen meegemaakt hebben omdat ze sommige dingen en zichzelf in een ander perspectief zullen zien.
4. Het is echter ook belangrijk om je voeten op de grond te houden in deze periode. Niet te veel piekeren en allerlei veronderstellingen maken. Te aarden. Vandaar le sol (bodem) en the sole (voetzool).

Dus dit is de oplossing, la solution, om de koning te zijn in je eigen leven in deze duistere periode: kijk naar het licht, de corona, met je voeten op de grond, wees solidair, blijf in je kot in eenzaamheid, onderzoek je zielewensen. Tijd om te veranderen, te transformeren. Van ik-denken naar wij-denken, verbondenheid. Verander wat niet goed voelt. Groei, zoals planten in de zon. Dit is de tijd om de wereld te doen groeien, verbeteren. Zoals de alchemisten, die eeuwig op zoek waren naar goud, de steen der wijzen, het hemelse goud, dus de uiteindelijke transformatie uitbeelden met…. jawel, de zon. Nu zijn we in een periode van zonsverduistering, de vraag is of jij daarna terug de zon zal zien en ‘herboren’ zal zijn?

Rosarium Philosophorum: Mercurisusbron en quaterniteit Grataroli, Guglielmo & Morienus, 1610 Houtsnede op papier, 7 x 7 cm. Deutsche Fotothek, FotothekBot 2009 commons.wikimedia

Internationale vrouwendag: weet jij wat de verborgen betekenis is van “wuf”?

Internationale vrouwendag. Vrouw of in het West-Vlaams ‘wuf’. Klinkt denigrerend. Maar wist je dat er ook een verborgen betekenis bestaat? Wuf, wijf. Vroeger bestond er geen W, een dubbele V werd een W. Als je de Latijnse woorden Virginitas (zuiverheid), Virtus (kracht), Iustitia (rechtvaardigheid), Iubilatio (vreugde) en Felicitas (geluk) gebruikt, vormen zij samen VVIIF. Of jawel: wijf, wuf. Dus is wuf eerder een compliment dan een denigrerend woord.

Let op als je wief gebruikt, want dan verwijs je naar de witte wieven. Dat waren vrouwelijke geesten waarvan men geloofde dat ze verborgen zaten in heuvels die ofwel goed deden ofwel slecht. Mist over de velden waren witte wieven die op pad waren.

De vrouwendag wil het onrecht tegen vrouwen aanklagen. Gewoon een symbolische dag, want wees eerlijk, elke dag zijn er dingen die kunnen aangeklaagd worden. We moeten niet wachten tot deze symbolische dag. De tijden zijn veranderd. Ooit werd de vrouw, de moeder vereerd. Vrouwen waren koninginnen, godinnen, priesteressen. Tot de overgang werd gemaakt naar het patriarchaat en het tijdperk van het sterrenbeeld Andromeda, de geketende vrouw aanbrak. Zoveel slimmer zijn we in de loop der eeuwen niet geworden, integendeel. Maar laten we hoopvol naar de toekomst kijken. De lange weg die al is afgelegd, is nog niet ten einde. Het liefst sluit ik deze blogpost af met een gedicht van Marina De Haan.

Vrouw,
jij bent nodig in dit verhaal.

Jouw stem.
Jouw kracht.
Jouw hart.

Mooie vrouw,
wat is de wereld zonder jou?

Wat is de wereld zonder je zorg?
Zonder je vuur en je structuur?

Zonder jou zien we door de bomen het bos niet meer.
We verdwalen in grote groene weiden.
We struikelen over woorden en zinnen.

Lieve vrouw,
blijf zoals je bent gemaakt.

Om op te vallen.
Om te vallen en weer op te staan.
Om door te pakken en anderen vast te pakken als het even niet meer gaat.

Vrouw,
blijf vertrouwen, blijf houden
van anderen,
maar vooral ook,
van jou.

(Marina De Haan via www.zoeteliefde.com)

Pontheslea, koningin van de Amazones (De mulieribus claris, Parijs, Frankrijk, eerste helft 15e eeuw via Mediaval Manuscripts op Twitter

Schrikkeldag

Gisteren was het 29 februari, een schrikkeldag zoals dat heet. Schrikkel: een sprong maken. Een extra dag om een sprong te maken. Een dag die bestaat om ons terug in overeenstemming te brengen met de natuur, met de aarde. Want onze kalender is niet perfect: om de vier jaar is een extra dag nodig om terug in het ritme van de kosmos te zijn. Het is ook de dag waarop volgens sommige folklore een vrouw een huwelijksaanzoek mag doen aan een man. Stel je voor dat je dat mag doen? Maar enkel maar één keer op de vier jaar. Je zal maar een vrouw zijn die graag zou willen trouwen maar manlief is er doof voor: je moet vier jaar wachten vooraleer je zelf de vraag mag stellen. Dan betekent schrikkeldag wellicht eerder schrikdag. Toch voor de man in kwestie. Ik vermoed dat deze volksverhalen uitgevonden zijn door een man, denk je niet?

Het is de zestigste dag van een kalenderjaar dat daarna nog 306 dagen telt, tot 366 dagen dus. Een gevolg van de overschakeling door de Romeinse/Juliaanse kalender (Caesar is hiervoor verantwoordelijk) en door de Gregoriaanse kalender van het maanjaar naar het zonnejaar. Maanden werden gemeten aan de hand van zonnewendes, niet meer van maanstanden. De relatie om te leven met de natuur werd eigenlijk gedeeltelijk doorgeknipt. Nee, de kalender die werd niet gemaakt door de kosmos, door de aarde, maar door de mens. Kalender komt overigens van kalendae, een verwijzing naar de Romeinse eerste dag van de maand. Ergens dacht ik dat ons dialectwoord ‘kalle’, ‘kallen’, er mogelijks ook iets mee te maken had (kallen betekent praten, babbelen, babbelziek), maar dat was niet juist: dit woord komt uit het Joods met als betekenis bruid, meisje, hoer. Of hoe onze taal door allerlei andere talen beïnvloed is.

Ik vraag me wel af waarom juist februari is uitgekozen om de kortste maand te zijn en de maand met de extra dag? Misschien ligt gewoon de verklaring in de herkomst van het woord., februare, dat ‘reinigen’ betekent. Letterlijk ‘de maand van het reinigingsfeest’. In deze laatste maand van het oude Romeinse jaar werden reinigingsoffers gebracht. Ja, dan begrijp ik het: er mag niet te veel gereinigd worden, daar word je moe van, dus mag die maand niet te lang zijn. Nu begrijp ik plots waarom er deze maand zoveel regen viel. Alles moest mooi gewassen worden. Vandaar mijn vraag: dit jaar was er een extra maand om te reinigen: wat heb jij zoal gereinigd deze maand? Maar misschien zou ik beter stoppen of ik word nog ervan beschuldigd een ‘kalle’, een babbelzieke vrouw te zijn.

bron: https://onzetaal.nl/taaladvies/namen-van-maanden/

De schatkist van een bibliotheek

Boeken, ik kan er uren naar zoeken, in bladeren, in lezen. Bibliotheken zijn dan ook de schatkamer voor een veellezer als ondergetekende. Alleen bevatten bibliotheken te veel boeken om in een mensenleven te lezen. Dus dwaal ik soms langs de boekenkasten, niet met mijn vinger langs een leesplank zoals je soms in films ziet, maar speurend op mijn gevoel. Welk boek is het volgende dat het lezen waard is? En dan plots voel ik het. Ja, in deze kast zit een boek dat ik wil lezen. Mijn hand reikt naar een boek. Altijd weer een verrassing welk boek ik kies. Tenminste als het niet gaat om een boek dat ik gereserveerd heb of een boek dat ik zoek om één of andere reden. Het leukste is je te laten verrassen door boeken via een intuïtieve keuze.

Het woord bibliotheek heeft overigens een religieuze weerslag: het komt van het Griekse biblos en theca: de bijbel en een doos, een kist om iets in te doen, iets te bewaren. Byblos is echter ook een zeer oude Fenicische stad (3000 v. Christus) in het huidige Libanon die bekend stond voor het maken van papyrus, papier dus. In het Grieks biblion, geschrift, boek, wat in het Latijn biblia sacra: heilige boeken werd. Zo kwam men dus uiteindelijk tot het woord bijbel. De belangrijkheid van boeken was dus al vroeg bekend. Byblos was een vazalstad van Egypte, de Egyptische godin Isis zou er ooit naartoe gereisd zijn om het lichaam van Osiris, haar echtgenoot op te halen. Alhoewel de stad ook verbonden is met Adonis, de god die de geliefde was van Venus, Aphrodite of Astarte. En met de tempeliers die de stad ooit aan hun heerschappij onderworpen.

Photo by Taisiia Shestopal on Unsplash

Hoe dan ook, het woord library, librairie, bibliotheek in het Engels of Frans voor een boekhandel geeft misschien meer weer wat boeken je schenken: vrijheid (libre). Want tijdens het lezen ben je verzonken in de wereld die de schrijver schetst. Heb je de vrijheid om eventjes aan de alledaagse realiteit te ontsnappen. En dan komt het oud -Engelse woord voor library : bóchord, afkomstig van book hoard . Hoard is een schat, een geheime voorraad: een boekenschat dus. Vandaar ook woordenschat. Een schat wordt in verhalen vaak bewaard door een draak. Wat heeft dat met boeken te maken vraag je je af? Iemand die veel leest, is een boekenwurm. Iedereen denkt afkomstig van een worm. Maar waarom zou iemand die veel boeken leest te vergelijken zijn met een worm, een dier dat in de grond leeft? Neen, wurm heeft ook als betekenis draak. Vergezocht? Een wyrm is een draak of een zeeslang. Draken komen al eeuwenlang voor in verhalen of het nu gaat om Sint-Michaël en Sint-Joris die een draak verslaan, Harry Potter of Game of Thrones. Het verband met boeken en een draak is wel merkwaardig want draken werden gelijkgesteld met de duivel. Tenzij in boeken teveel geheimen verteld worden, waardoor je volgens sommige (om maar niet te zeggen de kerk en de adel in de middeleeuwen) te veel zou te weten komen. Dan ben je een echte boekenwurm of boekendraak.

Dat in geschriften van de abdij van Ter Duinen draken getekend werden en tijdens opgravingen vloertegels gevonden zijn waarop draken zijn afgebeeld, vind ik een grappig fenomeen. Monniken en draken? Maar ja, zij schreven natuurlijk de boeken die het gewone volk niet mocht lezen. De abdijen bezaten een schat aan kennis en aan boeken. Geen wonder dat zij draken afbeelden in hun geschriften en abdijen: iemand moest dit toch bewaken? De draken zullen wellicht niet verwijzen naar de Chinese astrologie waar een draak staat voor geluk en fortuin, alhoewel monniken daar misschien stiekem ook wel naar verlangden. Ik vraag me af als men ooit opgravingen zou doen naar de abdij van Ter Doest in Lissewege waarvan restanten nog in de weidegronden liggen of men dan ook drakentegels zou terugvinden? Iemand moet de schat van Ter Doest dat een befaamd scriptorium en een bibliotheek had bewaken? Een boekenwyrm?